Evrensel Ritim

Hormonların Özellikleri ve Hormon Çeşitleri

24.02.2020
296
Hormonların Özellikleri ve Hormon Çeşitleri

Hormonlar vücudumuzda iç salgı bezleri tarafından salgılanan, kan yoluyla hedef dokuya ulaşıp dokuda çeşitli metabolik ve fizyolojik aktivite değişikliklerine neden olan organik moleküllerdir. Kana çok az miktarda salgılanırlar. Buna rağmen vücutta çok etkili organik moleküllerdir. Sindirimin gerçekleşmesinden sekonder cinsiyet karakterlerinin ortaya çıkmasına, kan şekerinin düzenlenmesinden doğumun gerçekleşmesine kadar çok geniş bir etki alanına sahiptirler. Bu geniş etki alanı ve üstlendiği görevler, hormonları insan yaşamı için vazgeçilmez kılar.

Hormonların Genel Özellikleri

Hormonlar protein, aminoasit veya steroid yapıda olabilirler. Üç farklı yapıda bulunsalar da her hormonun kendine özgü bir görevi vardır. Örneğin beyindeki hipofiz bezinden salgılanan TSH, tiroid bezini çalışması için uyarmakla görevlidir. Görev tanımı tiroid bezini stimüle etmek olsa da hipofiz bezinden kana geçer ve oradan da bütün vücuda dağılır. Buna rağmen TSH, sadece tiroid bezi üzerinde etkili olur.

Hormonlar iç salgı bezinde üretilirler. Bu özelleşmiş bez yapılarında bulunan hücreler gerekli maddeleri kandan temin eder ve çeşitli metabolik süreçler neticesinde işlevsel hormonlara dönüştürürler. Ancak hormonlar çoğu zaman üretildikleri anda kana salgılanmazlar. Hücre içerisinde vezikül adındaki küçük keseciklerde bir süre depolanırlar. Üretilen hormona vücutta ihtiyaç duyulur ise hücreler veziküllerde hazır bulunan hormonları ekzositoz ile endokrin bez içerisindeki kanalcıklara salgılar. Bu kanalcıklar vasıtasıyla hormonlar, kılcal damarlardan kana geçer.

Hormonlar kan içerisinde aktif hareket edemezler. Kan nereye giderse kandaki hormon molekülleri de pasif hareketle, kanla birlikte yol alır. Bu da hormonların kan ile bütün vücuda dağıldığı anlamına gelir. Bütün vücudu etkileyen hormolar bulunsa da hormonların büyük çoğunluğu vücuttaki özel bir organı veya dokuyu hedefler. Bütün vücuda dağılan hormonun belirli bir dokuyu veya bütün vücudu uyarması hormonun değil hormonu algılayan hücrelerin bir özelliğidir. Eğer bir hücre kanda bulunan hormona duyarlı reseptörlere sahipse o hücre hormonun taşıdığı mesajı algılar. Uygun reseptörü taşımayan hücreler hormona herhangi bir tepki veremez. TSH örneğinde tiroid bezi hücreleri TSH hormonunu algılayan reseptörlere sahiptir. Dolayısıyla tiroid bezi TSH hormonu tarafından uyarılabilir. TSH’ın diğer doku veya organlara ise -bilinen- bir etkisi yoktur.

Hormonların Etki Mekanizması

Hormonların hücrelerdeki etki mekanizmaları farklılık gösterebilir. Protein yapılı hormonlar hedef hücrenin hücre zarında bulunan reseptörler vasıtasıyla etkili olurlar. Hormon hücre zarındaki reseptörlere bağlandıktan sonra hücre içindeki çeşitli yolaklar devreye girer. Sonuç olarak hormon hücreyi uyarma görevini yerine getirmiş olur. Steroid yapılı hormonlarda ise durum biraz farklıdır.  Steroid yapılı hormonlar hücre zarıyla benzer kimyasal yapıda (lipofilik) oldukları için hücre zarını geçerek doğrudan hücre içindeki bir reseptöre bağlanırlar. Bu hormonlar genellikle gen transkripsyonlarını değiştirerek, yani protein sentezini düzenleyerek etki gösterirler. Neticede ister protein yapılı ister steroid yapılı olsun hormonlar, hedef dokudaki hücreleri reseptörler vasıtasıyla uyarıp gerekli yanıtın ortaya çıkmasında etkili olurlar. Oluşan yanıtın düzeyine kanda bulunan hormon miktarı veya hedef hücrede bulunan reseptör sayısı etkili olur. Hormonun oluşturacağı etki kandaki hormon miktarı ve hedef hücrelerdeki reseptör sayısıyla doğru orantılıdır.

Hormonal mekanizmalar sinir iletimi kadar hızlı ve etkili çalışmaz Örneğin parmağınıza batan bir iğneyi algılayıp refleks olarak parmağınızı geri çekmeniz milisaniyelerle ifade edilen sürelerde gerçekleşir. Ancak hormonların etkisi çok daha yavaş ortaya çıkar ve çok daha yavaş ortadan kalkar. Bunun sebebi de hormonların kan ile taşınma hızının görece yavaş olmasıdır. TSH hormonunun hedef dokusu olan tiroid bezine ulaşması için izleyeceği en kısa yolda bile önce kalbe, oradan akciğere ve tekrar kalbe uğraması gerekir. Bu yoldaki hızı ise kanın hızından daha fazla değildir.

Hormonların etkilerinin ortadan kalkması da ortaya çıkması gibi bir miktar zaman alır. Örneğin kişi korktuğunda kanda bulunan adrenalin miktarı yükselir ve başta nabız artışı olmak üzere bir dizi etkiye neden olur. Ancak bu etkiler korkuya neden olan faktör ortadan kalktığında dahi bir süre devam eder. Bu durum hormonların kandan ne kadar kısa sürede temizlendiğiyle alakalıdır. Hücre içine giren hormonlar hücredeki enzimlerce parçalanır. Kandaki hormonlar ise genel olarak karaciğerde metabolize olup geri kazanılır veya idrarla uzaklaştırılır.

Hormon Salgılayan Yapılar

Vücudumuzda salgılar yapıldıkları yere göre 3 gruba ayrılır. Sadece kana salgı yapan bezlere endokrin bezler, vücut dışına veya vücuttaki bir kanala salgı yapan bezlere ekzokrin bezler, hem kana hem kanala salgı yapan bezlere ise karma bezler denir. Hormonlar kana salgılandıkları için endokrin veya karma bezlerce salgılanırlar. Vücudumuzda hormon salgılayan karma bezlere örnek olarak mide, ince bağırsak ve pankreas örnek verilebilir. Bu organlar sindirimle alakalı gastrin, kolesistokinin, insülin gibi hormonları üretip kana verirken aynı zamanda sindirim kanalına enzim, safra gibi maddeleri de salgılar.

Endokrin bezler.

Vücuttaki endokrin bezler sadece kana yapılan salgılarda görevlidir. Beyinde bulunan hipofiz bezi, böbrekler üzerinde bir çift bulunan böbrek üstü bezleri, tiroid kıkırdağının hemen altındaki tiroid bezi, yine beyinde bulunan hipotalamus, tiroid beziyle arka bölümünde komşuluk yapan paratiroid bezleri vücuttaki endokrin bezlere örnek verilebilir. Ayrıca vücuttaki yağ dokusundan da çeşitli hormonların salgılandığı bilinmektedir. 

İnsan Vücudundaki Çeşitli Hormonlar

İnsülin: İlk keşfedilen hormondur. Pankreastan salgılanır. Kan şekerini düşürmekle görevlidir. Kan şekerini düşüren tek hormon olduğu için patolojileri ciddi sağlık sorunlarına yola açar.

Gastrin: Mideden salgılanır. Mide öz suyunun salgılanmasını sağlar.

TSH: Hipofiz bezinin ön lobundan salgılanır. Tiroid bezini hormon salgılaması için uyarır.

Sekretin: Duodenumdan salgılanır. Pankreası öz suyu salgılaması için uyarır.

ACTH: Hipofiz bezinin ön lobundan salgılanır. Böbreküstü bezini hormon salgılaması için uyarır.

ADH: Hipofiz bezi arka lob hormonudur. Suyun böbreklerden geri emilimini arttırır. Az salgılandığı veya hiç salgılanmadığı durumlarda günlük üretilen idrar miktarı artar ve diabetes insipidus ortaya çıkar. 

GH: Büyüme hormonudur. Hipofiz bezinin ön lobundan salgılanır.  Fazla salgılandığı durumlarda gigantizm (devlik), akromegali; az salgılandığı durumlarda ise cüceliğe neden olur.

LH: Hipofiz bezi ön lobundan salgılanır. Erkeklerde leyding hücrelerinde testesteron üretimini, kadında ovulasyonu sağlar.

Oksitosin: Hipotalamusta üretilip hipofiz arka lobundan kana salgılanan bir hormondur. Rahim kaslarını kasarak doğuma yardımcı olur.

FSH: Hipofiz bezinin ön lobundan salgılanır. Üreme hücrelerinin oluşumunu ve olgunlaşmasını sağlar.

Tiroid hormonları (T3, T4): Metabolizma üzerine etkili hormonlardır.

Adrenalin: Böbrek üstü bezinin medulla kısmından salgılanır. Savaş ya da kaç yanıtının ortaya çıkmasında etkilidir. Nabzı ve kandaki glikoz miktarını arttırıcı özelliktedir.  

Kalsitonin: Tiroid bezinden salgılanan ve kan kalsiyum düzeyini azaltıcı etki gösteren bir hormondur.

Ghrelin: Başlıca midede üretilip iştah arttırıcıdır.

Leptin: Yağ dokusundan salgılanır. İştahı baskılayıcı özelliktedir.

Aldosteron: Böbreküstü bezinin kabuk kısmından salgılanır. Böbreklerden Na+ tutulumu ve Katılımına neden olur.

Parathormon: Paratiroid bezinden salgılanan ve kan kalsiyum düzeyini azaltan bir hormondur.

Kortizol: Böbreküstü bezinin kabuk kısmından salgılanır. Vücudun strese yanıt olarak salgıladığı bir hormondur.

Glukagon: Pankreastan salgılanıp kan şekerini arttırıcı etki gösterir.

Testosteron: Sekonder erkek cinsiyet karakterlerinin gelişmesini sağlar.

Östrojen: Sekonder kadın cinsiyet karakterlerinin gelişmesini sağlar.

BİR YORUM YAZIN

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.

Copyright-2020 Evrensel Ritim