Organlar ve Sistemler 382 0

Hipotalamusun Görevleri ve Özellikleri

Hipotalamus talamusunun alt kısmında yerleşim gösteren ve diensefalonun bir parçası olan beyin bölgesidir. Yapısında pek çok farklı nükleus bulunduran hipotalamus insan yaşamında çok önemli bir yere sahiptir. Hipotalamusun esas görevi vücut iç ortamının dengesinin korunması yani homeostasisin sağlanmasıdır. Bu hayati görevi yerine getirmek için hipotalamus, sinir sistemi ile endokrin sistem arasında bağlantı kurar. Hipotalamus hemen alt kısmında bulunan ve hormon salgılamakla görevli hipofiz bezi ile bağlantılıdır. Hipfiz bezinden bir hormon salgılanması için hipotalamusun emri gereklidir. Bu bağlantı sayesinde vücuttaki endokrin sistemin koordinatörü hipotalamustur.  Hipotalamus aynı zamanda otonom sinir sisteminin de merkezi konumundadır. Vücutta homeostazın sağlanması için gereken pek çok farklı otonom yanıt hipotalamus tarafından üretilir. Hipotalamus vücutta iç düzeni sağlamak için sahip olduğu endokrin ve sinirsel bağlantıları en etkin biçimde kullanır.

Homeostazın Sağlanması

Hipotalamus vücutta iç düzeni sağlayabilmek için vücuttan gelecek çeşitli verilere ihtiyaç duyar. Örneğin vücuttaki su miktarını ele alalım. Vücuttaki su miktarının düzenlenebilmesi için öncelikle vücutta bulunan su miktarının bilinmesi gerekir. Hipotalamus ihtiyaç duyduğu bu gibi verileri vücutta bulunan çeşitli reseptörlerden temin eder. Ek olarak lokal ısı, osmolarite, glukoz düzeyi gibi bazı verileri kendi reseptörleri vasıtasıyla algılar.

İhtiyaç duyduğu veriyi temin eden hipotalamus bu veriyi referans değeri ile kıyaslar. Kıyaslama sonucunda verinin referans değerinden sapmasını belirler. Sonuç olarak da davranışsal, endokrin veya otonomik yanıtlar üreterek gelen veriyi referans değerine olabildiğince yaklaştırmaya çalışır. Örneğin vücuttaki su düzeyi referans değerin altındaysa susama hissi oluşur ve bunun sonucu olarak su içme davranışı gelişir. Bu şekilde vücuttaki su açığı kapatılmış olur. Bunun yanında yine hipotalamustan salgılanan ADH hormonu böbreklerden daha az su kaybedilmesini sağlar. Hipotalamus bu ve bunun gibi pek çok farklı mekanizmadan faydalanarak vücudun en yüksek kararlılık ve denge seviyesinde kalmasını sağlar.

Hipotalamusun Hormonları

Hipotalamusun hemen altında bulundan hipofiz bezi ile infundibulum aracılığıyla bağlantı kurar. Hipotalamus sahip olduğu bu bağlantı ile hipofiz bezinin hormon salgılamasını düzenler. Hipotalamus bir hormonun salgılanması gerektiğine karar verir ve bunu hipofiz bezine serbestleyici hormonlar (RH) aracılığıyla bildirir. Sonuçta hipofiz bezi tarafından üretilen hormon yine hipofiz bezinin adenohipofiz (ön lob) kısmından kana geçer.

Hipotalamus hipofiz bezinden hormon salınımını düzenlemenin yanı sıra kendisi de hormon üretir. Hipotalamusun ürettiği hormonlar hipofiz bezinin nörohipofiz bölümünden (arka lob) kana geçer. Hücre gövdeleri hipotalamus içinde olan nöronların aksonları, hipofizin nörohipofiz kısmına uzanır. Aksiyon potansiyeli nöronların akson terminaline ulaştığında hipotalamus tarafından üretilen hormonlar nörohipofizden kana geçer.

Hipotalamus ve bağlantılı olduğu hipofiz bezi.

Hipotalamus oksitosin ve ADH adında iki hormon sentezleyebilir. Oksitosin hormonu hipotalamusun paraventriküler çekirdeğinde sentezlenir. Kadında doğum sırasında uterus düz kaslarının kasılmasında ve süt salgılanmasında etkilidir. Oksitosin ayrıca annelik davranışlarının gelişmesinde de etkili olur. ADH (antidiüretik hormon,vazopressin) ise hipotalamusun supraoptik çekirdeğinden sentezlenir ve  böbreklerden suyun kana emilimini arttıran yani diürezi azaltan bir hormondur. Vücuttaki su volümü ADH sayesinde korunur. ADH hormonunun salgılanmasında bir problem olması halinde kişi günde 20 litrenin üzerinde idrar oluşturabilir.

Hipotalamusun Görevleri

Vücut sıcaklığı: İnsanda vücut sıcaklığı 36-37 derecede sabittir. Bu sıcaklığın birkaç derece değişmesi bile çeşitli olumsuzluklara yol açabilir ve hayatla bağdaşmayabilir. Hipotalamus vücut sıcaklığını daima sahip olduğu referans değerde sabit tutmaya çalışır. Eğer vücut sıcaklığı yükselirse yüzeyel damarlarda vazodilatasyon, ve terleme yanıtları ortaya çıkar. Sonuçta vücut sıcaklığı normale düşürülür. Vücut sıcaklığının normalin altına düşmesi ise üşüme ve titreme yanıtlarını ortaya çıkartır. Titreme ile kaslar daha fazla ısı enerjisi üretip vücut sıcaklığını arttırır. Üşüme ise ısınma davranışlarının (daha fazla giyinmek gibi) ortaya çıkmasını sağlar. Ayrıca derideki yüzeyel damarlara giden kan azaltılarak ısı kaybı engellenir.

Kan Basıncı ve Elektrolit Dengesi: Damarlardaki kan basıncı belirli değerlerde sabit olmak zorundadır. Eğer kan basıncında bir değişim olursa hipotalamus bunu algılar ve çeşitli fizyolojik yanıtlarla normal değerine çekmeye çalışır. Eğer vücuttaki su volümü azaldıysa hipotalamus salgıladığı ADH hormonu ile vücuttan su kaybını azaltırken aynı zamanda susama hissi oluşturarak vücuda su alınmasını da sağlar. Ayrıca kalp atımı da hipotalamus tarafından düzenlenebilir.

Metabolizma: Hipotalamus vücutta enerji metabolizmasını kontrol eden merkez konumundadır. Metabolizma hızı, sindirim ve beslenmenin primer düzenleyicisi hipotalamustur. Açlık ve tokluk hislerinin oluşması da yine hipotalamus sayesinde mümkün olur.

Üreme Davranışları: Hipotalamus cinsel yönelimde ve üreme organlarının otonomik kontrolünde etkilidir. Bunun yanında ürettiği oksitosin hormonuyla annelik davranışlarının oluşmasında da etkisi vardır.

Uyku Uyanıklık Döngüsü: Uyku ve uyanıklık toplamda 24 saat süren evrelerin tekrarlanmasıyla bir döngü oluşturur. Bu döngünün düzenlenmesinde hipotalamus etkilidir. Döngüyü oluşturan temel uyaran ise güneş ışığıdır. Güneş ışığının olmaması durumunda hipotalamus melatonin ve benzeri hormonların salgılanmasını sağlayarak uykunun başlamasına katkıda bulunur.

Stres Yanıtı: Yaşamın yıpratıcı etkilerine karşı vücudun yanıtına stres denir. Bu yıpratıcı etkilerden korunmak için vücudun dengesi bozulabilir. Bu dengenin yeniden kurulmasına ise stres yanıtı denir. Hipotalamus çeşitli otonom ve endokrin etkilerle stres yanıtının oluşmasına katkı sağlar.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.