Evrensel Ritim

Damarların Yapısı ve Özellikleri, Damar Çeşitleri

09.01.2021
1.108
Damarların Yapısı ve Özellikleri, Damar Çeşitleri

Damar, çok hücreli canlılarda kanın veya besleyici sıvıların dolaştığı kanal yapısıdır. Damarların görevi kalbin pompaladığı kanı vücudun her köşesine ulaştırmaktır. Kalp tarafından hareket ettirilen kan çeşitli çaplardaki damarları geçerek vücuttaki tüm dokuları besler. Vücudun hangi bölgesine ne kadar kan ulaşacağı o bölgeye giden damarın çapı ile doğru orantılıdır. Yani damarlar vücuttaki dokuların ne kadar besleneceğini ayarlayan en önemli yapıdır.

Damarlar yapı, özellik ve görevleri göz önünde bulundurularak temelde 3 farklı gruba ayrılmıştır. Arterler kanı kalpten dokuya götüren damarlardır. Venler kanı dokudan kalbe geri götüren damarlardır. Arter ve venler arasında daha küçük çaplı kılcal damarlar bulunur. Doku ile kan arasında madde alışverişi kılcal damarlar vasıtasıyla gerçekleşir. Kılcal damarlar vücuttaki hemen her dokuya nüfuz eden oldukça küçük çaplı damarlardır.

İnsan vücudunda birbirlerinin devamı olacak şekilde farklı özelliklere sahip bir damar ağı bulunur. Bu damarların tamamı uç uca eklenecek olursa 100 bin kilometre uzunluğa sahip olurdu. Diğer bir deyişle insan vücudundaki damarların uç uca eklenmesiyle elde edilen tek bir damar Dünya’nın çevresini 2,5 kez sarabilirdi.

Damar Çeşitleri, Damarların Sınıflandırılması

Damarlar farklı özellikleri göz önünde bulundurularak farklı şekillerde sınıflandırılabilir. Bulundukları konuma göre yüzeyel, derin ve perforatör damarlar bulunur. Vücut yüzeyine yakın seyreden damarlar yüzeyel, vücut yüzeyinin derininde bulunan damarlar derin damarlar olarak adlandırılır. Yüzeyel damarları derin damarlara bağlayan perforatör damarlar bulunur.

Damarları sınıflandırırken en çok kullanılan yöntem damarların yapısını ve kanı ne yönde taşıdığını referans alır. Temiz kanı kalpten alıp vücuttaki dokulara doğru taşıyan damarlar -genel olarak- atardamar veya arter olarak adlandırılır. Doku içerisinde ilerleyen ve doku ile kan arasında madde alışverişine müsaade eden küçük çaplı damarlar kılcal damar veya kapiller olarak adlandırılır. Kılcal damarlardan geçen kanı tekrar kalbe götüren damarlar ise genel olarak toplardamar veya ven olarak adlandırılır.

Damar çeşitleri

Arterler kendi içlerinde 3 farklı gruba ayrılabilir. Büyük elastik arterler kanı kalpten alarak orta büyüklükteki dağıtıcı arterlere aktaran iletici arterlerdir. Orta büyüklükteki musküler arterler kanı farklı dokulara farklı miktarlarda ileten dağıtıcı arterlerdir. Arter ağının çapı en küçük olan üçüncü grubu ise arteriyollerdir. Arteriyoller aktif olarak daralıp genişleyerek kanın farklı kapiller yataklara dağıtımında etkili olan damarlardır. Çapları az olduğu için direnç damarları olarak adlandırılırlar ve kan basıncının en önemli bölümünü oluştururlar.

Kılcal damarlar kendi içlerinde 3 farklı gruba ayrılır. Pencereli kapillerler üzerlerinde por ya da pencere adındaki açıklıkları bulunduran kılcal damarlardır. Kesintili kapillerler; büyük çaplı, por ve diafragması bulunmayan fenestralı kapillerlerdir. Kesintisiz kapillerler ise yassı endotel ve bazal laminadan oluşan basit kılcal damarlardır.

Toplar damarlar çaplarına göre küçük orta ve büyük olarak üçe ayrılır. Kılcal damarların bitişinden itibaren başlayan küçük venler birleşerek orta büyüklükteki venleri oluşturur. Orta büyüklükteki venler de birleşerek büyük çaplı venleri meydana getirir. Tüm venler birleşerek kalbin sağ kulakçığına açılır.

Damarların sınıflandırılması

Damarların Yapısı

Damarlar çeşitli anatomik ve histolojik farklılıklar gösterse de temelde kanın aktarımını sağlayan bir boru yapısındadır. Arter ve venler görece büyük çaplı damarlardır. Kılcal damarlar dokuların her köşesine ulaşan oldukça küçük çapa sahip damarlardır.

Atardamarların Yapısı

Arterler histolojik açıdan incelendiğinde 3 farklı tabakadan oluştukları görülür. Tunica intima arterin en iç tabakasıdır. Tunica intima damarın iç yüzeyin örten bir endotel tabakası ve subendotelyal bağ dokusundan oluşur. Tunica media arterin orta tabakasıdır. Tunica media pencereli elastik laminalar ve düz kas hücre demetlerinden oluşur. Arterin en dış katmanı ise tunica adventisyadır. Tunica adventisyada kan damarları, sinirler, lenfatiklerin yanı sıra çok miktarda kollojen lif bulunur.

Toplardamarların Yapısı

Venler aynı çaptaki arterlerle kıyaslandığında oldukça ince bir duvara sahiptir. Arterlere benzer şekilde venlerin duvarı da katmanlardan oluşur. Arterlerden farklı olarak venlerin tunica mediası oldukça incedir ve tunica adventisyadan kolayca ayırt edilemez. Venlerin tunica mediası arterlere göre daha az miktarda ve düzensiz yapıda düz kas yapısı içerir.

Kılcal Damarların Yapısı

Kılcal damarlar kesintili, kesintisiz, ve pencereli olmak üzere 3 farklı gruba ayrılır. Kesintisiz kapillerler yassı endotel hücreleri ve bazal laminadan meydana gelir. Endotel hücreleri sıkı bağlantılarla birbirlerine bağlıdır. Pencereli kapillerler diyaframsız por ya da pencerelere sahiptir. Kesintili kapillerler ise endotel hücrelerinin arasında geçitlere veya açıklıklara sahip damarlardır. Kesintili kapillerlerde bazal lamina bulunmaz.

Damarların Görevleri ve Özellikleri

  • Kan damarları vücut sıcaklığının düzenlenmesinde görev alır. Vücuttaki yüzeyel damarların genişletilmesiyle vücut ısısı azaltılmaya, daraltılmasıyla vücut ısısı korunmaya çalışılır. Bu mekanizma beyindeki hipotalamus tarafından kontrol edilir.
  • Herhangi bir anda vücuttaki toplam kanın %85 kadarı damarlarda bulunur. Toplam kanın %70’i toplardamarlarda, %10’u atardamarlarda, %5’i ise kılcal damarlarda bulunur.
  • Kılcal damarlar kan ile doku hücreleri arasında madde alışverişinin gerçekleştiği damarlardır. Madde alışverişinin gerçekleşmesi starling yasasına göre pasif difüzyon ile kendiliğinden gerçekleşir.
  • İnsan vücudundaki ne büyük damar “vena cava inferior”dur (alt ana toplardamar). Vena cava inferiorun çapı yetişkin bir insanda 1,2-3 cm arasında değişmektedir. Damarın ortalama çapı ise 2 cm olarak hesaplanmıştır.
  • İnsan vücudundaki damarların toplam yüzey alanı 3000 metrekare kadardır. Bu büyük yüzey alanı kan ile dokular arasında madde alışverişinin yeterli düzeyde gerçekleşmesine olanak tanır.
  • Toplardamarların pek çoğu kanın geriye doğru kaçışını engellemek için kapakçıklara sahiptir. Bu kapakçıklar kalbin sistolü sırasında kanın vücudun alt bölümlerine geri dönmesini ve göllenmesini engeller.
  • Büyük damarların beslenmesi için ayrı damarlara ihtiyaç duyulur. Damarı besleyen bu damarlar vasa vasorum olarak adlandırılır. Aort gibi büyük elastik arterler ve vena cava gibi büyük venler vasa vasorumlar tarafından beslenir.
  • Damarlar vücuttaki kan basıncının düzenlenmesinde etkilidir. Yapısında düz kas bulunduran ve aktif olarak genişleyip daralabilen damarlar kan basıncının belirli aralıkta sabit kalmasını sağlar.

Dolaşım sistemi hakkında daha fazla bilgi için bu yazıyı okumanızı öneriyoruz.

Ana görsel: www.scientificanimations.com, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

2. görsel: David Nascari and Alan Sved, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons

BİR YORUM YAZIN

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.

Copyright-2020 Evrensel Ritim